Skip to main content

Full text of "Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ (1750 - 1850) ΤΟ ΤΕΤΡΑΓΛΩΣΣΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ ΔΑΝΙΗΛ ΜΟΣΧΟΠΟΛΙΤΗ"

See other formats


Μ- 






Μι 







ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΕΤΗΡΙΔΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ 
ΛΏΛΠΝΗ « ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΑΡ. 39 



ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ 



Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ 

(1750-1850) 

ΤΟ ΤΕΤΡΑΓΛΩΣΣΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ ΔΑΝΙΗΛ ΜΟΣΧΟΠΟΛ1ΤΗ 






» . Ί* 



ΙΩΑΝΝΙΝΑ 1988 



ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΕΤΗΡΙΔΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ 
ΔΩΔΩΝΗ : ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΑΡ. 39 



ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΠΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ 



Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ 

( 1750 - 1850 ) 

ΤΟ ΤΕΤΡΑΓΛΩΣΣΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ ΔΑΝΙΗΛ ΜΟΣΧΟΠΟΛΤΤΗ 




ΙΩΑΝΝΙΝΑ 1988 




ατή μι ι'/μη 
τον πατέρα μου 




ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 



Σίλίς 

Π ΡΟΛΟΓΟΕ 9 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ 11 

ΜΕΡΟΣ Λ'. Η ΜΟΣΧΟΓΙ ΟΛΗ : Ο ΕΘΝΙΚΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩ- 
ΝΙΚΟΣ ΠΕΡΙΓΥΡΟΣ 16 

ΜΕΡΟΣ Β\ Ο ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ 

1 ■ Ό Δανιήλ Μοσχοπολίτης καί ή εμφάνιση της βλά- 

χικης εθνικής συνείδησης 32 

2 · Ή ΕΙσαγωγική Αώιισκαλία τοΰ Δανιήλ καί ή Πρω- 

τόπειρα του Θ. Κκβαλλιώτη : δύο ϊργα πολλα- 
πλής χρήσης 49 

ΜΕΡΟΣ Γ'. ΤΟ ΤΕΤΡΑΓΛΩΣΣΟ ΛΕΞΙΚΟ 

1 . Ό χρύνος έκδοσης 64 

2 ■ Ανάλυση περιεχομένου τοϋ Τετράγλωσσου Λεξικού 66 
3. 'Γό Τετράγλωσσο Λεξικό καί τό Κηϊξα ζλ ηαα- 
δβηΐβ ΙηΙΐ ]οζίίιοσ του Θεοδόσιου Σιναΐτη : ίδιο 
κείμενο - διαφορετικοί στόχοι 116 

ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΑ 141 

ηβδΙΙΜβ 151 

ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 155 

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΛΕΞΕΩΝ ΤΟΥ ΤΕΤΡΑΓΛΩΣΣΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ 161 

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΟΡΩΝ 167 




ΠΡΟΛΟΓΟΣ 



Στην εργασία αντή επιχειρούμε νά μελετήσουμε τψ κοινοτική και Ιδεο- 
λογική λειτουργία τής ελληνικής γλώσσας στά Βαλκάνια σέ σχέση μέ ορι- 
σμένα οπό τά εθνικά κινήματα πού εκδηλώθηκαν α αντή τή γεοιγραφική 
έκταση από το δεύτερο μισό τού 18ου ιός τά μέσα περίπου τοΰ 19ον αιώνα. 
Ή μελέτη μας στηρίζεται σέ μιά συγκριτική διερευνητή] τριών κειμένων πού 
έκδάθηκ αν αντή τήν περίοδο . Πρόκειται για τήν Π ρωτοπειρία τοΰ 
Θ. Καβαλλιοπη, 1770, ΕΙοαγιογιχ ή Διδασκαλία περι- 
έχουσα Λεξικόν Τετράγλωσσον τοΰ Δανιήλ Μοσχοπολίτη, 
1802 καί τέλος το Κ ηΐ ρ α ζα ηααδεηίε I γ ί Λ αζίΐι ο ν τού 
Θεοδόσιου Σιναίτη, 1841. Έπιχεντ ραΐσαμε τό ενδιαφέρον μας κυρίως ατό 
δεύτερο, μιά καί αυτό αποτελεί κατά κάποιο τρόπο τό σημείο άι αφοράς τόσο 
για τήν περίοδο πού προηγείται ΰσυ και γιά κείνο] πού ακολουθεί. Μπορούμε 
ώστόσο νώ θεωρήσουμε πώς τά δύο άλλα Εργα όριοΟετυϋι· συμβολικά τήν 
άρχή καί τύ τέλος μιας ευρύτερης και χαρακτηριστικής περιόδου στην κοινω- 
νική Ιστορία τής ελληνικής γλώσσας στά Βαλκάνια, 

Οί μεθοδολογικές δυσκολίες, μέ τή χρήση τής τεχνικής γνωστής ώς 
«ανάλυση περιεχομένου», δέν ήταν μικρές. Το ίδιο καί οί πρακτικές δυσκο- 
λίες. Προσπάθησα , κυρίως τις δεύτερες, νά τΙς ξεπεράσω μέ τή βοήθεια συνα- 
δέλφων καί φίλων. Ανάμεσα σ’ αυτούς ό Φίλιππος ’Ηλιού, πού διάβασε σέ 
μιά πρώτη μορφή τό χειρόγραφο τής Εργασίας μου, Ας δεχτεί καί υπό αυτή 
τή θέση τις ευχαριστίες μου. Εύχαριστώ Ακόμα τό Πανεπιστήμιο ΊωαννΙνων 
πού χρηματοδότησε τήν έκδοση αύτής τής μελέτης καί τή σνμπεριέλαβε στη 
σειρά των παραρτημάτων τής «Δωδώνης». 



Αύγουστος 1988 




ΕΙΣΑΓΩ Γ Η 



Ή θετικιστική τάση στήν ιστορική έπιστήμη, κυρίαρχη στήν Εύρώτιη 
σ’ δλη τή διάρκεια του 19ου αιώνα, ένώ έπεξεργάστηκε καί καθιέρωσε με- 
θοδολογικά εργαλεία χρήσιμα κυρίως για τή μελέτη των πηγών, παράλληλα 
προσανατόλισε τή θεματική της Ιστορικής έρευνας άποκλειστικά σχεδόν στή 
μελέτη τής πολιτικής, στρατιωτικής καί διπλωματικής Ιστορίας. Άπό τδ 
θεωρητικό αυτό τρόπο προσέγγισης του παρελθόντος επηρεάστηκαν, βπως 
ήταν φυσικό, καί οί βαλκάνιοι ιστορικοί. Επειδή 6μως στά Βαλκάνια οί εθνι- 
κοί ανταγωνισμοί πήραν κάποιες φορές τραγικές διαστάσεις, γι’ αυτό ή βαλ- 
κανική Ιστοριογραφία, καΟοις είχε επικεντρώσει τό ενδιαφέρον της στό πο- 
λιτικό επίπεδο τής Ιστορικής πραγματικότητας ή επειδή συχνά στόχευε στήν 
ενίσχυση ή καί τή δικαιολόγηση σύγχρονων πολιτικών έπιλογών— κάτι πού 
συμβαίνει ακόμα καί σήμερα κι 5χι μόνο στά Βαλκάνια— ήταν έπόμενο νά 
διαπερνιέται καί νά αντανακλά μ’ ένα περισσότερο άμεσο καί εμφανή τρόπο 
τούς έΟνικούς αύτούς άνταγωνισμούς. 

Χαρακτηριστικό παράδειγμα Αποτελεί τό ζήτημα τής έλληνικής γλώσ- 
σας καί γενικότερα τής επίδρασης πού άσκησε δ έλληνικός πολιτισμός στίς 
ύπόλοιπες βαλκανικές έβνότητες στή διάρκεια της τουρκοκρατίας. Διαπιστώ- 
νει δηλαδή κανείς ότι τό θέμα αύτό άντιμετωπίστηκε κάτω άπό διαφορετική 
κάθε φορά όπτική, Ανάλογα μέ τό πολιτικό κλίμα πού έπικρατουσε άν άμεσα 
στά βαλκανικά κράτη ή ακόμα μέ βάση μιά ίδεαλιστική θεώρηση του Ελ- 
ληνισμού, Σήμερα Αντίθετα πού ή βαλκανική ιστοριογραφία έχει νά έπιδείξει 
σημαντικά δείγματα επιστημονικών μελετών, οί όποιες ανοίγουν νέες προ- 
οπτικές στή μελέτη τής κοινωνικής, οίκονομικής, δημογραφικής βαλκανι- 
κής Ιστορίας, τής ιστορίας των ιδεών κ.λπ., καί τό ζήτημα τής έλληνικής 
γλώσσας, ώς κυρίαρχου γλωσσικού οργάνου στά Βαλκάνια, μπορεϊ κι αύτό 
νά τεθεί σέ νέα βάση. 

Ό πρωταρχικός ρόλος τής έλληνικής γλώσσας ώς γλώσσας τής Εκκλη- 
σίας, τοΰ εμπορίου καί τής κουλτούρας έχει ήδη έπισημανΟεΐ άπό τά τέλη 
του 18ου αιώνα 1 . Ό Δ. Ν. Δάρβαρις π.χ., ό όποιος έγραφε μιά σειρά έγχει- 



1 , Βλ. π.χ. ΕΙσαγωγή είς τήν ΈΙληνίχψ γλώσσαν πβριέχονσα διαφόρους Ελληνι- 
κούς διαλόγους ηών ώφελίμους . . . συναρμοαΰεϊαα παρά ΔημψρΙου Νικολάου τοί Δαρ- 
βάρεως τοΰ έχ Κλεισούρας τής Μακεδονίας πρός χρήαιν των Πρωτόπειρων τής Ελλάδος, 
φωνής..., έν Βιέννη 1798, ίΐσαγωγή. Έκλογάριον γραιχιχόν είς χρήσιν τών Πρώτο- 




12 



ριδίων για τήν εκμάθηση της ελληνικής, στον πρόλογο τον έργου του Γηαμ 
ματική απλοελληνική τονίζει : «Λυτή ή Γραμματική λοιπόν είναι κυρίω 
καί καθ’ αυτό διορισμένη διά τούς όμογενεϊς μου (= τούς βλχχους), εις τού 
όποιους ή κοινή των Γραικών διάλεκτος είναι αναγκαία καί απαραίτητος 
διότι χρειάζονται αυτήν άφεύκτως καί διά την επιμιξίαν μετά των Γραικών 
καί διά τήν διδασκαλίαν τής πίστεως, καί διά τήν σπουδήν τών Γραμμάτων 
καί διά τήν εμπορίαν» (1806). Γιά τήν έκταση πού πήρε σ’ αΰτά τά χρόνο 
ή χρήτη τής ελληνικής γλιόσσας στούς κύκλους λογίοιν καί εμπόρων μπορε 
κανείς νά σχηματίσει μια ιδέα καί άπό τό γεγονός οτι ή λέξη ϋλλην τήν πε 
ρίοδο αύτή άρχισε νά σημαίνει τον έμπορο καί οτι ή έΟνική αυτή προσοινυ 
μία άποδιδόταν ακόμα καί σέ εμπόρους άλλων εθνοτήτων, π.χ. έβραίους' 
Μέ βάση τά πα ραπάνι,) γίνεται επομένως φανερό γιατί ή γνώση τή 
ελληνικής γλώσσας άποτελοΰσε απαραίτητη προϋπόθεση καί ταυτόχρονα μέσ 
κοινωνικής άνόδου γιά τις υπόλοιπες εθνότητες τής βαλκανικής, τούς βλά 
χους, βουλγάρους καί άλβανίτες. ’Λπύ αύτή τήν άποψη ή εξέταση τής κοί 
νιονικής λειτουργίας τής ελληνικής γλώσσας στα Ηαλκάνια άπό τό δεύτερ 
μισό του 18ου αιώνα ως τό 1850 περίπου μέσα άπό τό κείμενο τυϋ Τετρά 
γλωσσου Λεξικού του Δανιήλ Μοσχ.οπολίτη - γιατί σ’ αύτό τό πεδίο έρευνα 
περιορίζεται ή μελέτη αύτή αφήνοντας αναγκαστικά άδιεοεύνητους άλλου 
τρόπους διάδοσης τής ελληνικής γλώσσας καί κουλτούρας ανάμεσα στού 
βαλκανικούς πληθυσμούς, όπως π.χ. τά σχολεία τής βαλκανικής πού λει 
τουργοΰσαν τήν ίδια περίοδο ή τήν παραγιυγή καί κυκλοφορία έλληνικώ 
βιβλίων, τις μεταφράσεις ορισμένων άπό αΰτά στις βαλκανικές γλώσσες 2 κ.λπ. 
8έν φωτίζει μόνο καίρια πολιτισμικά ή εθνικά ζητήματα. Μάς δίνει έπιπλέο 
τή δυνατότητα νά σκιαγραφήσουμε τή διαδικασία μέσα άπό τήν όποια όρι 



πείρων τής Απλής Διαλέκτου αυλί^χΟ/ν ι'πό ΔημητρΙοιι ΝιχολιΙον τυν Λαι/βιΙητ.ιος ηι 
ΒΚ Κλεισούρας τή( ΜαχτΑυιΊιις τνπαις ιΫ έχάυΟίν Λαπάιη τώι ΚνρΙίΊΐ· ΛΑταΛέλφων Λαζ 
βάρκαν, έν Βιέννη 1 804, σελ. I) δπου 6 συγγραφέας άναφέρει τούς λόγου; πού κάνουν έ 
ναγκαία «τήν κοινήν διάλεκτον των Γραικών είς όλους τούς όμογενεΐς (δηλαδή τούς βλά 
χους) οΰ μόνον διά τήν μάΟησιν τών θείων δογμάτων τής ΉρΟοδόςου ήμών ΙΙίστεωι 
άλλά καί διά τήν έκτέλεαιν τών εμπορικών υποθέσεων, άπό τάς όποια; οί περισσότερι 
ζώσι καί κυβερνώνται». Σντχαμ ο; γενική Ιστορία... ηειΛς χρήπιν τώ \· ππανΛαζόντνη' ιΆ- 
ύπύ ΑπμφρΙου Νικολάου Ααρ/Ιάριως . . .. έν Βιέννη 1X17, σελ. δ'-ε'. 

1. Τπΰιιιι δίοϊαηονίοΐ), Ό καταχτητής όρΟόδοςος βαλκάνιο; ϊμπορος, Ί 1 οίκοη 
/ιικι) Λορ>) τών βαλκανικών χωρώ ν ατά χρόνια τής οθωμανικής κυριαρχίας ιε' - ιΟ' οί 
εΙσαγωγή έπιλογή κειμένων —π. I. ’Λσδραχάς, έκδ, οίκος Μέλισσα 107!), σελ. ίΙΙΚ. 

2. Ίϊνδεικτικά άναφέοουμε Αίι·οιΗΙιι Λΐοΐκίονα, ΡττοοιΙηα ία ρνοζα οι ξΓ&τ,Ι 
ρνα οάζταίιίσηαο, ΤΙ ΑΝ, Σόφια 1987. Μιιι Τηΐ'ηηηκΙιΐΒ, ΤπκΙυοΙίοηΒ 50 γ))ι 
( 1’θθϋνη.Ή γοο ιι ιιο3 ιιιι ΧνΐΙΙυ Βίύοΐυ, Οι/τΐΗοιηβΐΗοάίαηανη 1 (Θεσσαλονίκη 1971 
σελ. 80-1013. 




13 



σμένκ στρώματα βαλκάνιων, βλάχων, βουλγάρων καί άλβανιτων, άνέρχονται 
κοινωνικά και αποκτούν εθνική συνείδηση, *ΓΓ κοινωνική αυτή κινητικότατα, 
που^ηταν απόρροια τής γενικότερης οικονομικής ανάπτυξης στα Βαλκάνια 
αυτή την εποχή, γίνεται αντιληπτή, όπως πρότεινε ό Μϊτοβίον ΜγοοΙι, όχι 
ως (φΡίηΐΗδ ητονοηδ», άλλα «ώς τό μέσο πού εκφράζει τή σχέση άνάμεσα 
στήν κοινωνική συνειδητό ποίηση καί τις αποφασιστικές αλλαγές στήν οικο- 
νομική καί την κοινωνική σφαίρα» 1 . 

Για να παρακολουθήσουμε παρόμοια κοινωνικά καί πολιτισμικά φαινό- 
μενα, χρειάστηκε νά άποκρυπτογραφήσουμε τό κείμενο τοϋ Τετράγλωσσου 
Λεξικού, μιά άπό τις λιγοστές δηλαδή πηγές, ή όποια, προορισμένη καθώς 
ήταν από τον συγγραφέα της νά άποτελέσει μέθοδο εκμάθησης τής ελλη- 
νικής, Απόκτησε ταυτόχρονα μιά έξειδικευμένη λειτουργία καί χρησιμότητα 
μέ βάση τήν όποια μπορούν νά προσεγγιστούν καί νά κατανοηΟοϋν ορισμένα 
κοινωνικά, πολιτισμικά και έΟνικά προβλήματα. Μέρα άπό τή χρησιμότητα 
και τή λειτουργία του ώς εγχειριδίου - μεθόδου γιά τήν εκμάθηση τής έλλη- 
νικής γλώσσας, έπιχειρήσαμε νά τό προσεγγίσουμε, μέσα άπό τήν τεχνική 
τής ανάλυσης περιεχομένου, καί ώς μέσο διάδοσης μιας ορισμένης κουλτού- 
ρας, σέ διάφορά έΟνικά καί κοινωνικά στρώματα στό μεταίχμιο τού 18ου 
καί 19ου αιώνα, παρά τό γεγονός ότι ό ίδιος ό Δανιήλ σέ ένα «πό τά εισα- 
γωγικά κείμενα τοΰ έργου του δηλώνει ότι σκοπός του ήταν «νά δώση μό- 
νον είς τούς άπειρογλώσσους νέους μίαν απλήν ιδέαν τής σημασίας των 
λέξεων, καί όχι νά κάμη διδασκαλίαν των πρακτέων» 3 . Άπό αυτή τήν άπο- 
ψη τό Τετράγλωσσο Λεξικό, ώς τμήμα μάλιστα ενός πολυσύνθετου έργου, 
τής ΕΙσαγωγικής Διδασκαλίας, δεν έχει ώς τώρα προσελκύσει τήν προσοχή 
των ερευνητών. 01 διάφοροι δηλαδή μελετητές, βαλκάνιοι καί μή, έπιχείρη- 
σαν γλωσσολογικές μόνο προσεγγίσεις στο βουλγαρικό, άλβανικό καί βλά- 
χικο κείμενο, μιά κι αύτά άποτελοΰν πρώιμα δείγματα γραπτού λόγου των 
άντίστοιχων γλωσσών*. 



1· Τό βιβλίο τοΟ ΜΙινβΙαν ΙΓγογΙι, ΑηκίπΙ ρΓοτοπάΐ ΐίοιιε ο( ηαΐϊοιιαΐ ι·ηνίν<ιΙ ί η 
ΕιίΓΟρο. Λ Μΐιιρηηιΐΐνρ αηυΙι/ΜΧ ι>{ !)κ ςοοΐαΐ ρο ιηροιίιίση α( ρηΐτϊοΐϊΐ βίοιιρκ αιηοιίξ 
ΐΗε ειηαΙΙοΓ Άνορηιη Ναΐϊοιικ, μετάφραση άπό τά γερμανικά, β«ηιΙ)Η(1{,ω ΙΙηΐνοΓβΐΙχ 
Γι'Ρϋδ, «(1ί|ιη])]'ί(1)ί0 1985, σελ. 183, άποτέλεσε σταθμό στήν ιστοριογραφία των εθνικών 
κινημάτων της Ανατολικής Κύρώπης. 

2. Πρβλ. ’ 1'.κΧθ)>ιί(,ιο ι· γραιχιχόν, ί.π., σελ. ό - 5 5που ό συγγραφέας όρίζει τό στό- 
χο του έργου του μέ έντελώς αντίθετο τρόπο, α'Ο σκοπός ίέ είναι δχι άπλίις νά τό άνα- 
γινώσκωσιν οί παϊδες, ώλλά καί ιδέας των έν αύτω περιεχομένων πραγμάτων ν' άποκτή- 
σωαι, καί όμοϋ μέ τήν μώΟησιν τής γλώσσης καί τήν διάνοιάν των μέ πολλάς χρησίμους 
ειδήσεις νά ατολίσωσι». 

3. Λ. Νίίον, 0ίοΙϊή«ζϊ£ηϊ]αΙ ραύπίΐι» π?. ϋαηϊίΙ (βνδοΐιη ϊ ΙίΛΐ^ηΓ^ίςη. έαδί), 
ΟϋίΙ&ηίΙι μ« ι5σ/ϊώ/ίΐ/η ϋηίνεηίΐβΐ. Ι'αΙιιιΙίαΙ ρο ζπρηάηί ΡΐΙοΙοζϋ 70,(1978), Σόφια 
1977, σελ. 13 - Ιό, όπου ίλες οί παλαιότερες έκδόσεις του Τετράγλωσσου Λεξικού.